Mondmaskers door niet-steriel OK-personeel: een milieubelastende traditie?

Door: Bregje Doesburg (Master student), Stijn Bluiminck (MD), Philip de Reuver (MD PhD), Radboudumc

Op de operatiekamer zijn mondmaskers zo vanzelfsprekend geworden dat we er nauwelijks nog bij stilstaan. Iedereen draagt ze—steriel én niet-steriel personeel. Maar hoe zeker weten we eigenlijk dat dit ook echt bijdraagt aan patiëntveiligheid? En wellicht net zo belangrijk: wat kost deze gewoonte ons, en tot hoeveel afval leidt het?

Al ruim een eeuw worden chirurgische mondmaskers gebruikt, met een ogenschijnlijk logisch doel: bescherming van zowel chirurg als patiënt. Bescherming van beide is van belang, maar dat het dragen van mondmaskers door niet steriel personeel bescherming biedt tegen infecties blijkt minder goed onderzocht en onderbouwd dan vaak wordt aangenomen. Verschillende reviews en gerandomiseerde studies laten zien dat het bewijs voor het routinematig dragen van mondmaskers door niet-steriel (en zelfs steriel) personeel beperkt en methodologisch zwak is [1-4]. Toch blijft het gebruik wereldwijd breed ingeburgerd.

Internationale variatie, lokale gewoonte
De discrepantie tussen bewijs en praktijk wordt zichtbaar in internationale richtlijnen. In de Verenigde Staten is het dragen van mondmaskers verplicht voor al het OK-personeel. In het Verenigd Koninkrijk daarentegen wordt het gebruik door niet-steriel personeel niet expliciet aanbevolen, en is het in veel ziekenhuizen geen standaardpraktijk. In Nederland laten richtlijnen ruimte voor lokale invulling, wat resulteert in aanzienlijke praktijkvariatie [5–7].Deze variatie roept een fundamentele vraag op: als het bewijs beperkt is en de richtlijnen niet eenduidig, waarom blijven we dan vasthouden aan deze praktijk?

Een kleine handeling, een grote impact
Om de vraag te beantwoorden of het dragen van mondkapjes door niet-steriel OK personeel bijdraagt aan de preventie van infecties keken wij in een literatuuronderzoek niet alleen naar effectiviteit, maar ook naar kosten en milieu-impact. Opvallend genoeg bleek het beschikbare bewijs schaars en methodologisch beperkt: slechts vier studies voldeden aan de inclusiecriteria. Geen van de klinische studies toonde een significante reductie in postoperatieve wondinfecties bij het dragen van mondmaskers door niet-steriel OK-personeel, terwijl experimentele studies suggereren dat de bijdrage van deze groep aan microbiële contaminatie minimaal is [1-4]. Tegelijkertijd lijken andere factoren, zoals entilatie, patiëntkarakteristieken en OK-gedrag, een grotere rol te spelen in het ontstaan van infecties.

In het Radboudumc observeerden we chirurgische ingrepen en telden we het aantal niet-steriele medewerkers buiten de 1,5 meterzone van het steriele veld. Dit bleken er gemiddeld 4,5 per ingreep. Op basis van inkoopdata en CO₂-gegevens berekenden we de impact van het gebruik van mondmaskers door deze groep [8]. Wat op individueel niveau verwaarloosbaar lijkt, blijkt op systeemniveau aanzienlijk. Jaarlijks gaat het in één centrum om €21.600 en 4,1 ton CO₂-uitstoot. Extrapolatie naar nationaal niveau leidt tot indrukwekkende cijfers: 14,2 miljoen mondmaskers, €2,3 miljoen aan kosten en 425 ton CO₂-uitstoot per jaar (figuur 1).

Tussen bewijs en gewoonte
Het spanningsveld wordt hiermee duidelijk. Enerzijds ontbreekt overtuigend bewijs voor effectiviteit bij niet-steriel personeel. Anderzijds zijn de kosten en milieubelasting aanzienlijk. Toch blijft de praktijk grotendeels onveranderd—mogelijk gedreven door gewoonte, de wens om uniform beleid te voeren, voorzichtigheid en de begrijpelijke wens om geen enkel risico te nemen op infecties. Maar is het rationeel om een maatregel te blijven toepassen waarvan de effectiviteit onzeker is, terwijl de nadelen steeds duidelijker worden?

Tijd voor heroverweging
Verduurzaming van de zorg vraagt niet alleen om technologische innovaties, maar ook om kritische reflectie op bestaande routines. Het gebruik van mondmaskers door niet-steriel OK-personeel is zo’n routine die zelden ter discussie wordt gesteld. Een hernieuwde, kritische afweging zou op zijn plek zijn om kosten te reduceren en afval te verminderen. Daarbij moeten naast effectiviteit, kosten en milieu-impact worden meegenomen. Alleen zo kunnen we komen tot een rationeel en toekomstbestendig beleid. De volgende keer dat je een mondmasker opzet buiten het steriele veld, stel jezelf één vraag: doen we dit omdat het werkt—of omdat we het altijd zo hebben gedaan?

Figuur 1: uitkomsten

Referenties

1. Marson, B.A., Are facemasks a priority for all staff in theatre to prevent surgical site infections during shortages of supply? A systematic review and meta-analysis. 2021.
2. Vincent, M., Disposable surgical face masks for preventing surgical wound infection in clean surgery. 2016.
3. Webster, Use of Face Masks by Non-scrubbed Operating Room Staff: A Randomized Controlled Trial. ANZ J Surg, 2010. 80: p. 169-173.
4. Borstlap, Wel of geen mondmaskers dragen op de OK? Ned. Tijdschr. Geneeskund., 2021. 165.
5. Guideline for Surgical Attire Evidence Review and PRISMA 2020 2024; Available from: https://www.aorn.org/docs/default-source/guidelines-resources/evidence-rating-and-tables/prisma-surgical-attire-092624.pdf.
6. Surgical site infections: prevention and treatment. 2020; Available from: https://www.nice.org.uk/guidance/ng125/chapter/Recommendations?utm_source=copilot.com.
7. Richtlijnen Infectiepreventie OK. 2024; Available from: https://www.sri-richtlijnen.nl/infectiepreventie-ok/module-1-1#mondneusmasker.
8. Martijn van Bodegraven, Rosanne Fikke, Het effect van persoonlijke beschermingsmiddelen op het milieu Casus mondkapjes. 2023.